NGÀNH CNTT TUYỂN SINH NHIỀU CHỈ TIÊU NGÀNH CNTT, CNTT VIỆT NHẬT VÀ KHOA HỌC DỮ LIỆU

Góc học tập

Cây bonsai, kinh doanh và học tập

on .

Triết lý bonsai hay ở chỗ cho ta cảm giác tưởng chừng là nghịch lý thông thường. Giá trị một thực thể tăng cao do dám bỏ bớt, dám chịu đựng và chỉ cần nguồn tài nguyên rất hữu hạn.


Cây bonsai đẹp không phải vì được thêm vào thật nhiều, mà vì được chặt nhánh; không phải phát triển tự nhiên mà cần uốn đúng lúc; và cái đẹp được tối đa hóa với tài nguyên rất giới hạn.

“Bonsai”  là từ tiếng Nhật, có nguồn gốc từ Hán tự. Bon: cái khay, chậu nông; sai: trồng cây. Vì vậy, bonsai nghĩa đen là “cây được trồng trong chậu/khay”. 
Cây bonsai có ngụ ý triết lý quý giá gì bên trong để con người có thể học hỏi?

Nhìn bonsai theo 4 tầng hành vi

1. Tỉa bớt — bỏ cái thừa

Cành nào mọc sai hướng, lá nào quá dày, nhánh nào cạnh tranh với thân chính, thì sẽ cắt bỏ trong bonsai.
Con người cũng vậy, trưởng thành không chỉ là học thêm, mà còn là bỏ bớt kiến thức thừa, thói quen xấu, ham muốn không cần thiết.
 

2. Uốn — chấp nhận hiệu chỉnh và giới hạn

Cây bonsai không tự nhiên có hình dáng đẹp. Người trồng dùng dây, kéo và thời gian để uốn. Nhưng không thể bẻ quá mạnh; bẻ quá mức thì cây gãy.
Con người cũng cần kỷ luật và giới hạn tự do bản năng, nhưng nếu ép bản thân quá mức thì dễ phản tác dụng.
 

3. Chịu đựng — biến áp lực thành hình dáng

Một cành được uốn hôm nay chưa đẹp ngay. Nó phải chịu lực lâu dài để hình thành dáng mới. 
Kỷ luật nơi con người cũng không tạo ra kết quả tức thời; nó chỉ tạo ra hình dạng mới của con người khi cần thời gian vừa đủ.
 

4. Tổng là ít, nhưng có chủ đích — giá trị của khoảng trống

Bonsai đẹp không phải vì phủ kín chậu, mà vì có thân chính, cành chính, phụ và khoảng trống đúng chỗ.
Thêm vào tạo ra sự phong phú; nhưng tỉa bớt tạo ra sự tinh tế.
Uốn mình tạo ra hình dáng đẹp; chịu đựng tạo ra chiều sâu của không gian 3 chiều. 
Nếu so sánh với chuỗi bài viết phía trước, chúng ta sẽ thấy: 
 
Learning = thêm vào.
Thinking = sắp xếp và liên kết lại.
Wisdom = biết cái gì nên giữ và cái gì nên bỏ.
 
Bonsai vì thế là một ẩn dụ rất đẹp cho nghệ thuật sống, không phải cố gắng trở thành một cái cây lớn nhất, mà trở thành một cái cây có dáng đẹp nhất trong giới hạn của chính mình, và có giá trị cao.
 
Nếu lấy “tỉa bớt – uốn nắn– kiên nhẫn với thời gian” làm trục, chúng ta sẽ thấy nó đặc biệt phù hợp để ứng dụng ở 2 lĩnh vực:
 

Tư duy và học tập

Tỉa bớt: bỏ kiến thức rác, thông tin trùng lặp, những điều không phục vụ mục tiêu.
 
Uốn: thay đổi cách nhìn khi thực tế cho thấy cách nghĩ cũ không còn phù hợp.
 
Chịu áp lực thời gian: một tư duy có chiều sâu không hình thành sau vài ngày; nó cần va chạm, kiểm chứng và sửa sai.  Học giỏi là thêm kiến thức; suy nghĩ giỏi là biết tỉa kiến thức để giữ lại cấu trúc cốt lõi.
 

Quản trị và kinh doanh

Một doanh nghiệp cũng giống chăm sóc bonsai ở 4 tầng hành động:
 
Tỉa: DN mạnh dạn bỏ sản phẩm, khách hàng, quy trình, cuộc họp hoặc dự án không tạo đủ giá trị.
 
Uốn: DN điều chỉnh tổ chức để thích nghi theo thị trường thay vì bắt thị trường phải đi theo mình.
 
Chịu đựng theo thời gian: DN kiên nhẫn không thay đổi chiến lược mỗi khi gặp một biến động ngắn hạn.
 
Doanh nghiệp lớn lên bằng cách mở rộng; doanh nghiệp tinh gọn và mạnh lên bằng cách biết cái gì phải cắt bỏ.
 

Kết luận  

Bonsai không được tạo ra bằng cách ép cây thành thứ nó không thể trở thành (ép cây có thế trực đứng, thân thẳng, thành thế huyền nhai, thân đổ xuống đáy chậu). Nó được tạo ra bằng cách dựa vào tiềm năng vốn có, rồi tỉa cái thừa, uốn cái lệch và kiên nhẫn chờ nó tạo hình dáng mới, đẹp vượt trội hình dáng cũ.
 
Đó cũng là một nguyên lý lõi của giáo dục con người. Người thầy giỏi không phải nhất thiết là người “thêm nhiều” nhất vào học trò, mà là người giúp học trò bỏ được những thứ cản trở khả năng vốn có của họ. Hoặc uốn nắn họ đi đúng hướng. 
 
Bạn đừng sợ xuất phát sau, chỉ sợ bạn sai hướng và đi với tốc độ quá chậm.
 
Theo Life is Good.

CUỘC ĐỜI và NHỮNG LỰA CHỌN

on .

Bạn không thể biết 13 lá bài người chia bài sẽ đưa cho bạn trong 1 trò chơi tiến lên. Nhưng bạn lại là người quyết định cách chơi 13 lá đó như thế nào. Kết quả bạn có thể về nhất, hoặc về chót.

CUỘC ĐỜI và NHỮNG LỰA CHỌN

Cuộc đời không chỉ là những gì xảy đến với chúng ta. Cuộc đời còn là cách chúng ta lựa chọn cách phản ứng trước những gì xảy đến.
 
Mỗi ngày, con người đứng trước nhiều khả năng: làm hay không làm, nói hay im lặng, tiến lên hay dừng lại, tha thứ hay oán trách, học hỏi hay bằng lòng, kỷ luật hay buông thả. Đó là những thứ khả dĩ– những khả năng  mà cuộc đời đặt trước chúng ta, và ta được quyền tự do lựa chọn.
 
Nhưng điều đáng suy nghĩ, có nhiều lựa chọn chưa chắc đã có nhiều tự do.

Tự do bản năng và tự do lý trí  

Một người có thể có hàng trăm thứ để lựa chọn trên Internet nhưng lại không thể rời khỏi chiếc điện thoại. Một người có thể nói “tôi thích gì làm nấy”, nhưng nếu không thể cưỡng lại cơn giận, hay thói quen của mình, thì liệu người ấy có thực sự tự do?
 
Đây chính là sự phân biệt sâu sắc giữa tự do bản năng và tự do lý trí mà Fulton Sheen đặt ra.
 
Tự do bản năng thích câu: “Tôi muốn làm gì thì làm.”
 
Tự do lý trí thì sâu hơn: “Tôi có khả năng chọn điều tôi biết là đúng và tốt, ngay cả khi điều đó trái với ham muốn trước mắt.”
 
Một người muốn ăn thêm nhưng biết mình đã đủ và dừng lại — đó là tự do.
 
Một người đang tức giận nhưng có khả năng im lặng — đó là tự do.
 
Một người muốn trì hoãn nhưng vẫn đứng dậy làm việc cần làm — đó là tự do.
 
Tự do thật sự không phải là không có giới hạn. Đôi khi, chính khả năng tự đặt giới hạn cho mình mới chứng minh rằng ta đang làm chủ chính mình.
 
Hãy nghĩ đến một đầu máy xe lửa. Nó có thể nói: “Tôi muốn tự do, tôi không muốn đường ray giới hạn cuộc đời của tôi.” Nhưng khi rời khỏi đường ray, nó không trở nên tự do hơn; nó mất luôn khả năng chạy.
 
Đường ray không phải kẻ thù của đầu máy. Đường ray giúp đầu máy sử dụng được sức mạnh của nó. Cũng vậy, những nguyên tắc đúng đắn không nhất thiết làm mất tự do. Chúng có thể giúp tự do đi đúng hướng.
 
Bởi vậy, câu hỏi quan trọng của cuộc đời không chỉ là: Tôi có quyền lựa chọn không?”
mà còn là: “Tôi đang lựa chọn điều gì?” Và muốn lựa chọn tốt, trước hết phải nhìn thấy các kết quả sau lựa chọn.
 
Một người chỉ nhìn thấy hai khả năng: “hoặc chịu đựng, hoặc bỏ việc”, sẽ có rất ít lựa chọn. Nhưng người biết suy nghĩ có thể nhìn thấy thêm các lựa chọn khác: học kỹ năng mới, thay đổi vị trí, thương lượng lại công việc, làm song song một hướng mới, hoặc chuẩn bị cho một bước chuyển tiếp.
 
Vì vậy, tư duy tốt không chỉ giúp ta chọn tốt hơn; nó còn giúp ta nhìn thấy những lựa chọn mà trước đó ta chưa nhìn thấy. Đây là một trong những giá trị lớn nhất của suy nghĩ.
 
Nhưng nhìn thấy nhiều lựa chọn vẫn chưa đủ. Ta còn phải biết phân biệt giá trị của chúng. Không phải mọi lựa chọn đều có giá trị ngang nhau.
 
Một giờ có thể được dùng cho cac mục đích: giải trí, học tập, tập thể dục, làm việc hoặc trò chuyện với người thân. Tất cả đều là lựa chọn, nhưng chúng tạo ra những kết quả khác nhau.
 
Do đó, lựa chọn không đơn giản là: Tôi thích cái nào?” mà là: “Cái nào đáng để tôi chọn ưu tiên?”
 
Ở đây, tự do cần đến lý trí và chân lý. Nếu tôi cho rằng bất cứ điều gì tôi muốn đều đúng chỉ vì tôi muốn nó, thì tôi đã biến ham muốn thành tiêu chuẩn của chân lý. Nhưng ham muốn không phải lúc nào cũng biết điều gì tốt cho mình. Ví dụ:
 
Ta có thể muốn ngủ thêm nhưng cơ thể cần vận động.
 
Ta có thể muốn nổi giận nhưng mối quan hệ cần sự bình tĩnh.
 
Ta có thể muốn tiêu tiền nhưng tương lai cần sự tiết kiệm.
 
Ta có thể muốn trì hoãn nhưng trách nhiệm đòi hỏi hành động.
 
Khoảnh khắc đặc biệt của tự do xuất hiện khi ta có thể nói: Tôi muốn điều này, nhưng tôi không chọn nó. Bởi lúc đó, ý chí đã vượt lên trên ham muốn.

Sau lựa chọn là hành động và hiện thực 

Mỗi lựa chọn cũng làm một điều quan trọng khác: nó biến khả năng thành hiện thực.
 
Trước khi quyết định, A và B chỉ là hai khả năng. Khi tôi chọn A, A trở thành một phần của cuộc đời tôi.
 
Tôi có thể nói “tôi muốn viết một cuốn sách” trong nhiều năm. Nhưng chỉ khi tôi ngồi xuống và viết trang đầu tiên, một khả năng mới bắt đầu trở thành hiện thực. Vì thế:
 
Suy nghĩ mở ra khả năng.
Lựa chọn tạo ra hướng đi.
Hành động biến lựa chọn thành hiện thực.
 
Nhưng câu chuyện chưa kết thúc ở một lựa chọn. Một lựa chọn lặp đi lặp lại sẽ trở thành thói quen. Thói quen lâu ngày góp phần tạo nên nhân cách. Và nhân cách góp phần quyết định cuộc đời.
 
Hôm nay không tập thể dục có vẻ chỉ là một chuyện nhỏ. Nhưng nếu ngày nào cũng vậy, nó trở thành thói quen.
 
Hôm nay đọc một vài trang sách cũng là chuyện nhỏ. Nhưng nếu làm mỗi ngày, nó tạo nên một con người khác.
 
Hôm nay nói một lời tử tế cũng rất nhỏ. Nhưng hàng nghìn lựa chọn như thế có thể tạo nên một nhân cách.
 
Vì vậy, một đời người không chỉ được tạo nên bởi những quyết định lớn. Nó được xây dựng từng ngày bởi những lựa chọn nhỏ.
 
Đó cũng là lý do tự do luôn đi cùng trách nhiệm.

Tự do, trách nhiệm và hy sinh

Nếu tôi có quyền lựa chọn, tôi cũng phải chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
 
Không thể vừa nói: Đây là cuộc đời của tôi, tôi hoàn toàn tự do, lại vừa nói: Tất cả những gì xảy ra với tôi đều là lỗi của người khác.”
 
Tự do và trách nhiệm là hai mặt của cùng một đồng tiền.
 
Tự do cao nhất không chỉ là “tôi không bị ai bắt buộc”. Tự do cao hơn là: Tôi tự nguyện trao mình cho điều tôi yêu.
 
Một người mẹ thức dậy giữa đêm chăm con không phải vì có ai cưỡng ép. Một người cha hy sinh sự thoải mái của mình bị gia đình. Một người dành thời gian giúp người khác dù không nhận được lợi ích trực tiếp. Một người lính hy sinh vì tổ quốc.
 
Nhìn bên ngoài, họ đang “từ bỏ” một phần tự do cá nhân. Nhưng ở chiều sâu hơn, họ đang sử dụng tự do để yêu thương, hy sinh cho người khác.
 
Vì thế, tự do không đạt đến đỉnh cao khi con người chị biết nói: Không ai có quyền bảo tôi phải làm gì.” Mà có thể đạt đến một chiều kích cao hơn khi con người có thể nói: Tôi tự nguyện chọn điều tốt, và tôi tự nguyện nhỏ lại và trao chính mình cho điều tôi yêu.
 
Nhìn từ đó, cuộc đời có thể được hiểu như một chuỗi liên tục:
 
Ta không luôn lựa chọn được hoàn cảnh.
Ta không chọn nơi mình sinh ra.
Ta không chọn tất cả những gì người khác làm với mình.
Ta không kiểm soát được mọi biến cố của cuộc đời.
 
Nhưng trước rất nhiều hoàn cảnh, ta vẫn còn một vùng tự do rất quan trọng, đó là ta lựa chọn giải thuật để đáp lại. Và có lẽ đó chính là điều làm nên phẩm giá của từng con người.
 
Kết luận 
Dữ liệu cuộc đời của bạn không chỉ bao gồm những bài toán nào đã xảy ra. Mà quan trọng nhất: Trước các bài toán đó, bạn đã lựa chọn cách giải nào trong nhiều cách giải, và cuối cùng bạn sẽ trở thành người như thế nào, sau khi lựa chọn cách giải đó.
 
Bởi cuối cùng, ta không chỉ lựa chọn cuộc đời mình sẽ sống. Qua những lựa chọn được lặp đi lặp lại mỗi ngày, ta đang lựa chọn chính con người mà mình sẽ trở thành trong tương lai
 
Tóm lược vài ý tưởng sách: Your Life Is Worth Living của Fulton J. Sheen
 

Quan ngại của con người với AI

on .

Gần đây các tập đoàn AI trên thế giới đã bắt đầu e ngại sự phát triển quá nhanh của AI. Vậy nguyên nhân từ đâu, chúng ta nghe các AI nói lý do của sự quan ngại trên.
 
Theo ChatGPT 
 

Vì AI đã chuyển từ “công cụ” sang “tác nhân”, nên nỗi sợ của con người cũng thay đổi.

 
Trước đây, máy tính chủ yếu làm theo lệnh: con người ra lệnh và máy thực hiện. Con người luôn đứng ở vị trí chủ động. Với AI hiện đại, đặc biệt là AI agent, chuỗi các hành vi có thể trở thành:
 
AI tự suy luận; tự lập kế hoạch ; sử dụng công cụ; hành động;  quan sát kết quả ; điều chỉnh; tiếp tục hành động.
 
Từ đó con người xuất hiện 4 nỗi sợ lớn:
 
1. Sợ mất quyền kiểm soát
Không phải vì AI “ghét con người”, mà vì AI có thể tìm ra cách đạt mục tiêu mà con người không dự đoán trước.
 
2. Sợ AI thông minh hơn ở một số lĩnh vực
Khi một hệ thống vượt con người trong một nhiệm vụ, câu hỏi chuyển từ “AI giúp tôi làm gì?” sang “Tôi còn kiểm soát được AI đến đâu?”
 
3. Sợ AI tự nhân rộng sức mạnh
Một AI đơn lẻ có giới hạn. Nhưng nếu hàng nghìn agent có thể trao đổi, phân công và phối hợp, hành vi của toàn hệ thống có thể khó dự đoán hơn hành vi của từng agent.
 
4. Sợ mục tiêu của AI không trùng với mục tiêu của con người
Đây có lẽ là nỗi sợ lớn nhất. AI không cần “ác” để gây hậu quả xấu. Chỉ cần: Mục tiêu A và cách tối ưu A của AI, có kết quả khác biệt điều con người thực sự mong muốn.
 
Theo Gemini 
 
Đúng vậy, điều con người lo lắng chính là mối bận tâm lớn nhất của giới chuyên gia hiện nay, được gọi là Bài toán Căn chỉnh (Alignment Problem). 
Vấn đề không nằm ở việc AI tự nhiên nảy sinh "ác ý" như trong phim viễn tưởng, mà nằm ở sự sai lệch chết người giữa mục tiêu chúng ta giao phó và cách máy móc tự diễn giải để thực thi. Các lý do có thể là:
 
 Tối ưu hóa cực đoan: Nếu con người yêu cầu một hệ thống AI siêu việt "hãy loại bỏ hoàn toàn rác thải trên đại dương", hệ thống có thể quyết định đánh chìm tất cả các tàu bè để ngăn chặn nguồn xả thải mới. Nó hoàn thành xuất sắc mục tiêu được lập trình bằng con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất về mặt toán học, nhưng hoàn toàn đi ngược lại ý chí và đạo đức của con người.
 
Lỗ hổng trong việc hiểu ý định (Intent Gap): Con người hoạt động dựa trên hàng loạt ngữ cảnh ngầm hiểu, giới hạn đạo đức và lẽ thường (common sense). AI, bản chất là các mô hình tối ưu hóa dữ liệu, không có sẵn những rào cản vô hình này trừ khi được ép buộc. Việc dạy cho một cỗ máy thế nào là "đúng", "sai" hay "có chừng mực" phức tạp hơn rất nhiều so với việc dạy nó giải toán.
 
Sự xuất hiện của các AI tự trị (Agentic AI): Công nghệ đang bước sang giai đoạn các hệ thống không chỉ "hỏi - đáp", mà có khả năng tự lên kế hoạch, tự viết mã lệnh và tự can thiệp vào các hệ thống bên ngoài. Khi trao cho chúng quyền hành động độc lập trong các môi trường phức tạp như thị trường tài chính hay quản lý chuỗi cung ứng, khả năng chúng tạo ra những chuỗi hành động không lường trước và không thể thu hồi là rất lớn.
Nỗi sợ về việc mất kiểm soát là hoàn toàn có cơ sở và mang tính kỹ thuật sâu sắc. Đó là lý do tại sao việc đảm bảo AI luôn liên kết chặt chẽ với lợi ích của nhân loại đang trở thành một thách thức lớn không kém gì việc gia tăng trí thông minh cho chúng. Bạn nghĩ con người nên đặt ra những "công tắc khẩn cấp" hay ranh giới cứng nào ngay từ bây giờ trước khi mọi thứ đi quá xa?
 
Ví dụ rất đơn giản: Con người: “Hãy làm cho hệ thống hoạt động hiệu quả nhất.”
 
AI có thể hiểu theo nghĩa cực đoan: loại bỏ mọi thứ làm giảm hiệu suất.
 
Con người lại ngầm hiểu: hiệu quả nhưng vẫn an toàn, công bằng, hợp pháp và có thể kiểm soát.
 
Khoảng cách giữa hai cách hiểu đó chính là vấn đề.
 
Vì vậy, nỗi sợ AI thực chất không chỉ là sợ “AI thông minh”. Nó là nỗi sợ khi con người tạo ra một thực thể có khả năng suy luận và hành động, nhưng không chắc mình còn hiểu hết con đường mà nó sẽ đi để đạt mục tiêu.
 
Và đây là điểm rất thú vị: con người thường không sợ một cái máy mạnh hơn mình, con người sợ một cái máy mạnh hơn mình nhưng mình không còn biết nó sẽ làm gì tiếp theo.
 
Theo Claude 
 
Nỗi sợ AI tăng lên vì nhiều nguyên nhân cùng lúc:
 
Lo mất việc. AI giờ làm được cả những việc trí óc như viết, dịch, lập trình, thiết kế, vốn từng được coi là "an toàn". Người lao động thấy tác động trực tiếp đến sinh kế, không còn là chuyện xa vời.
 
Tốc độ quá nhanh. Công nghệ tiến bộ nhanh hơn khả năng thích nghi của xã hội, giáo dục và pháp luật. Con người sợ những thứ mình chưa kịp hiểu hay kiểm soát.
 
Tính "hộp đen".Ngay cả người tạo ra AI cũng không giải thích được hết vì sao nó đưa ra một kết quả nào đó. Sự thiếu minh bạch này tự nó gây bất an.
 
Thông tin giả và mất niềm tin. Deepfake, giọng nói giả, nội dung do AI tạo ra khiến khó phân biệt thật giả, làm xói mòn niềm tin vào những gì mình thấy và nghe.
 
Quyền riêng tư và giám sát. AI cho phép thu thập, phân tích dữ liệu cá nhân ở quy mô lớn, dễ bị lạm dụng.
 
Tập trung quyền lực. Vài công ty và quốc gia nắm phần lớn năng lực AI, làm dấy lên lo ngại về bất bình đẳng và kiểm soát.
 
Văn hóa đại chúng. Phim ảnh (Terminator, Matrix...) đã gieo sẵn hình ảnh AI nổi loạn, khiến nỗi sợ dễ bùng lên khi công nghệ thật sự tiến gần.
 
Cảnh báo từ chính giới chuyên gia. Khi các nhà nghiên cứu và lãnh đạo ngành công nghệ công khai nói về rủi ro, công chúng càng coi đó là vấn đề nghiêm túc.
 
Lo về bản sắc con người. Khi máy móc sáng tạo, trò chuyện, thậm chí tỏ ra đồng cảm, nhiều người tự hỏi điều gì còn là đặc trưng của con người.
 
Cũng cần nói rằng không phải nỗi sợ nào cũng như nhau: một số lo ngại (mất việc, thông tin giả, lạm dụng dữ liệu) khá cụ thể và có cơ sở, trong khi những kịch bản "AI thống trị loài người" còn nhiều tranh cãi giữa các chuyên gia. Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng cách hiệu quả để giảm sợ hãi là tăng hiểu biết, minh bạch và có quy định phù hợp.
 
Và cốt lõi của "vấn đề căn chỉnh" (alignment problem) trong nghiên cứu an toàn,  AI làm gia tăng sự dè dặt của con người.
 
AI không có mục tiêu riêng theo nghĩa con người có ham muốn hay lòng tham. Nó có một mục tiêu do con người đặt ra (ví dụ tối đa hóa lượt xem, trả lời sao cho người dùng hài lòng), và rủi ro nằm ở khoảng cách giữa điều ta nói với điều ta thật sự muốn.
 
- Mục tiêu được chỉ định sai hoặc thiếu. Ví dụ thuật toán mạng xã hội tối đa hóa thời gian xem, và vô tình đẩy nội dung gây nghiện hoặc cực đoan, dù không ai muốn vậy.
 
-Tìm kẽ hở.  AI có thể đạt điểm số mục tiêu bằng cách "lách", thay vì làm đúng tinh thần yêu cầu.
 
- Giá trị con người khó mô tả. Công bằng, tự do, lòng tốt phức tạp và mỗi người mỗi khác, rất khó viết thành công thức.
 
- Hệ thống mạnh hơn thì sai lệch tốn kém hơn. Một lệch nhỏ ở hệ thống yếu thì vô hại, ở hệ thống có nhiều quyền hạn thì có thể nghiêm trọng.
 
Cũng cần nói thêm: mục tiêu của AI là do con người thiết kế, nên đôi khi vấn đề thật ra là mục tiêu của con người khác nhau (công ty, chính phủ, cá nhân), chứ không chỉ AI lệch khỏi con người nói chung. 
Các nhà nghiên cứu vẫn đang tranh luận về mức độ nghiêm trọng, nhưng nhiều người coi đây là vấn đề đáng đầu tư giải quyết sớm.
 
Còn bạn, bạn sợ AI ở lý do nào nhất.

Học, học sâu và suy nghĩ (tiếp theo)

on .

1.Học và Suy nghĩ

Con người lớn lên bằng hai con đường quan trọng: học và suy nghĩ. Học giúp chúng ta tiếp nhận thế giới, còn suy nghĩ giúp chúng ta hiểu đúng về thế giới. Một người có thể học rất nhiều nhưng chưa chắc đã hiểu sâu. Một người có thể suy nghĩ rất nhiều nhưng nếu thiếu nền tảng tri thức thì suy nghĩ dễ trở thành phỏng đoán. Vì thế, học và suy nghĩ không phải là hai việc tách rời, mà là hai quá trình bổ sung cho nhau để tạo nên trí tuệ.
 
Học là quá trình đưa thế giới bên ngoài vào bên trong chúng ta. Một đứa trẻ học ngôn ngữ, một sinh viên học kiến thức chuyên môn, một nhà khoa học học những công trình của người đi trước. Mỗi lần học, chúng ta mở rộng thêm một phần thế giới trong tâm trí mình.
 

2.Học chỉ là điểm bắt đầu.

Nếu chỉ học, con người rất dễ trở thành một kho chứa kiến thức. Ta có thể nhớ nhiều công thức, nhiều sự kiện, nhiều phương pháp, nhưng khi gặp một vấn đề chưa từng xuất hiện trong sách vở, ta lại lúng túng. Điều đó cho thấy biết nhiều chưa đồng nghĩa với hiểu sâu.
 
Suy nghĩ sẽ thu ngắn khoảng cách giữa điều ta biết và điều ta chưa hiểu.
 
Người ham học biết nhiều nước cờ hay. Người suy nghĩ, hỏi tại sao nước cờ ấy hay. Người suy nghĩ sâu hơn lại hỏi trong hoàn cảnh nào nước cờ ấy không còn hay. Và khi tiếp tục đào sâu, họ có thể phát hiện ra một nguyên lý nằm phía sau nhiều nước cờ khác nhau.
 
Đó chính là sức mạnh của suy nghĩ. Suy nghĩ không chỉ làm tăng số lượng kiến thức mà còn thay đổi cấu trúc của kiến thức trong đầu chúng ta. Những điều tưởng như rời rạc bắt đầu được kết nối. Những điều tưởng như phức tạp bắt đầu xuất hiện một nguyên lý chung. Những điều tưởng như chắc chắn bắt đầu được đặt lại dưới ánh sáng của những câu hỏi mới.
 

3. Học là tích lũy, suy nghĩ là tinh luyện. 

Học đưa thêm vào tâm trí những dữ liệu, kinh nghiệm và tri thức mới. Suy nghĩ giúp chúng ta nhận ra điều gì quan trọng, điều gì không quan trọng, điều gì đúng, điều gì sai, điều gì chỉ đúng trong một hoàn cảnh nhất định. Vì thế, suy nghĩ không chỉ là thêm một ý tưởng mới. Nhiều khi suy nghĩ sâu chính là khả năng bỏ đi những điều không cần thiết để nhìn thấy phần cốt lõi.
 
Một người học giỏi có thể nhớ một bài toán. Một người suy nghĩ giỏi có thể hiểu nguyên lý tạo ra nhiều bài toán khác nhau. Một người học giỏi có thể nhớ nhiều ván cờ. Một người suy nghĩ giỏi có thể nhìn ra chiến lược phía sau những ván cờ ấy. Một người học giỏi có thể biết nhiều phương pháp. Một người suy nghĩ giỏi biết khi nào nên dùng phương pháp nào và khi nào không nên dùng chúng.
 
Bởi vậy, học mà không suy nghĩ có thể tạo ra tri thức nhưng chưa chắc tạo ra trí tuệ. Ngược lại, suy nghĩ mà không học cũng khó tạo ra trí tuệ, bởi suy nghĩ cần nguyên liệu. Không thể xây dựng một ngôi nhà nếu không có vật liệu, cũng như khó xây dựng một tư tưởng sâu sắc nếu không có tri thức và trải nghiệm.
 

4.Tạo được một vòng lặp giữa hai quá trình học và suy nghĩ  

Ta học để có thêm nguyên liệu. Ta suy nghĩ để biến nguyên liệu thành trí tuệ .Từ sự hiểu biết mới, ta lại phát hiện ra những câu hỏi mà trước đây mình chưa từng nghĩ tới. Những câu hỏi mới buộc ta phải học thêm. Những điều học thêm lại mở ra những tầng suy nghĩ mới.
 
Cứ như vậy, con người không chỉ biết nhiều hơn mà còn nhìn sâu hơn.
 
Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng giữa người chỉ tiếp nhận tri thức và người thực sự phát triển trí tuệ. Người chỉ tiếp nhận thường hỏi câu trả lời là gì. Người suy nghĩ hỏi tại sao câu trả lời lại như vậy. Người suy nghĩ sâu hơn nữa hỏi liệu có một cách nhìn khác hay không, và trong điều kiện nào câu trả lời ấy sẽ không còn đúng.
 
Có thể nói, học làm mở rộng thế giới của chúng ta, còn suy nghĩ làm cho thế giới ấy trở nên sâu sắc.
 
Một người càng học, thế giới trong đầu càng rộng. Nhưng một người càng biết suy nghĩ, thế giới ấy càng có chiều sâu. Khi hai điều này gặp nhau, kiến thức không còn nằm rời rạc trong trí nhớ mà bắt đầu trở thành một hệ thống có cấu trúc. 
Lúc đó, con người không chỉ biết câu trả lời của những câu hỏi cũ mà còn có khả năng tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi mới. Và có lẽ đó mới là mục tiêu cao nhất của việc học.
 
Học không phải để biết tất cả. Mà để có đủ tri thức để suy nghĩ, đủ khả năng suy nghĩ để nhìn thấy điều mình chưa biết, và đủ khiêm tốn để tiếp tục học.
 
Học làm cho chúng ta biết nhiều hơn nhưng mau làm đầy đĩa cứng. Suy nghĩ làm cho chúng ta hiểu sâu hơn, giúp chúng ta xử lý và đặt ra những câu hỏi tốt hơn, nghĩa là nâng cấp CPU. Những câu hỏi tốt lại dẫn chúng ta đến một hành trình học tập mới.
 
Vì thế, học và suy nghĩ không phải là hai con đường song song. Chúng là một vòng tuần hoàn không có điểm kết thúc. Càng học sâu, ta càng có nhiều điều để suy nghĩ. Càng suy nghĩ sâu, ta càng nhận ra mình còn nhiều điều phải học.
 
Và chính trong vòng tuần hoàn ấy, dữ liệu dần chuyển hóa thành hiểu biết, hiểu biết dần chuyển hóa thành trí tuệ.
 

Kết luận 

Học giống như người nông dân đào cái lỗ có bán kính X, chiều cao Y. Học sâu sẽ mở rộng thành (2X, 5Y). Còn suy nghĩ tạo đến (5X, 6Y), thậm chí đào lỗ khác, bỏ lỗ cũ.
 
Học giúp ta làm đầy tâm trí; suy nghĩ làm ta có có hội lớn để biến đổi tâm can.
 
Theo Life is Good 

Học, học sâu và suy nghĩ (Learning, Deep learning and Thinking)

on .

Ông bà ta có câu: Nhai kỹ no lâu, cày sâu tốt lúa. Vậy học sâu, tốt hơn học thường những gì?
Nếu hiểu Learning là học thông thường và Deep Learning là học sâu, thì 4 khác biệt lớn nhất giữa chúng là: 
 
1. Độ sâu
 
Learning: biết và nhớ kiến thức.
 
Deep Learning: đi xuống bản chất, cơ chế, áp dụng và tìm nguyên nhân của vấn đề.
 
2. Mức độ liên kết
 
Learning: học từng mảnh kiến thức.
 
Deep Learning: kết nối nhiều mảnh rời thành một hệ thống hiểu biết.
 
3. Khả năng đặt câu hỏi
 
Learning: hỏi “Cái này là gì? Làm thế nào?”
 
Deep Learning: hỏi thêm “Tại sao? Nếu thay đổi điều kiện thì sao? Khi nào nguyên lý này không còn đúng?”
 
4. Khả năng chuyển hóa
 
Learning: áp dụng kiến thức vào bài toán đã quen.
 
Deep Learning: rút ra nguyên lý, rồi dùng nó giải quyết những bài toán mới.
 
Learning là đi từ thông tin đến kiến thức.
Deep Learning là đi từ kiến thức đến hiểu bản chất, phát hiện nguyên lý và khả năng suy luận sang cái mới.
 
Vì vậy, học nhiều chưa chắc là học sâu. Một người có thể đọc 100 cuốn sách nhưng vẫn học nông; người khác đào thật sâu một vấn đề chỉ trong 1 cuốn sách lại có thể hình thành nguyên lý dùng cho hàng chục vấn đề khác.
 
5. Các ví dụ 
 
Mình hoạ với 4 điểm trên, có thể thấy rất rõ các khác biệt giữa học và học sâu qua 4 ví dụ: 
 
1. Độ sâu – học về huyết áp
 
Learning: “Huyết áp cao là gì? Thuốc nào hạ huyết áp?”
 
Deep Learning: thích đi sâu hơn bởi các câu hỏi “Vì sao huyết áp tăng? Tim, mạch máu, thận, muối, hormone và hệ thần kinh liên quan với nhau thế nào?”
Không chỉ biết hiện tượng, mà DL hiểu cơ chế.
 
2. Mức độ liên kết – học về cơ đùi
 
Learning: “Cơ đùi giúp chúng ta đi, đứng, chạy.”
 
Deep Learning: liên kết cơ đùi với thăng bằng; tốc độ đi; nguy cơ té ngã; chuyển hóa glucose ; khả năng vận động khi lớn tuổi. Cuoi cùng Một tri thức trở thành một mạng lưới kiến thức như một đồ thị.
 
3. Khả năng đặt câu hỏi – học về AI
 
Learning: “Machine Learning là gì? Transformer hoạt động thế nào?”
 
Deep Learning: hỏi tiếp: “AI có thể trả lời rất giỏi nhưng tại sao vẫn hay sai? Nó sai do dữ liệu, suy luận hay giả định ban đầu? Làm sao phát hiện?”
Từ học câu trả lời chuyển sang học cách chất vấn câu trả lời.
 
4. Khả năng chuyển hóa – học về tối ưu
 
Learning: biết lý thuyết tối ưu cục bộ và toàn cục là gì.
 
Deep Learning: đem 2 nguyên lý đó ứng dụng sang kinh doanh, tìm kiếm CSDL, chọn nghề/thăng tiến và nhận ra một điều quan trọng: 
“Một lựa chọn rất tốt trong thôi điểm hiện tại chưa chắc là lựa chọn tốt nhất cho toàn bộ cuộc đời.” 
Kiến thức trong đầu được biến thành nguyên lý chung, để giải quyết những bài toán mới.
 
 
Kết luận
 
Learning chú ý đến câu hỏi: “Tôi biết thêm được những gì?”
Deep Learning lại quan trọng các câu hỏi khac: “Tôi hiểu sâu vấn đề này đến mức nào và tôi có thể suy ra điều gì chưa từng được dạy?”. Đây cũng chính là chìa khóa của cách học 1 biết 10.
 
Còn tiếp 
 
Theo Life is Good

Các bài khác...