Triết lý Cờ lê và Mỏ lết
Triết lý Cờ lê và Mỏ lết
1. Cố định và thay đổi
Có một cách thú vị để nhìn về giá trị, năng lực và cách con người được đánh giá trong một thế giới luôn thay đổi từ hai dụng cụ đơn giản — cờ lê và mỏ lết.
Một chiếc cờ lê có kích thước ngàm cố định. Cờ lê 17 mm được thiết kế để làm việc với con ốc 17 mm. Khi biết chính xác kích thước con ốc, cờ lê đúng cỡ là công cụ rất tốt: chắc chắn, chính xác và truyền lực hiệu quả.
Mỏ lết thì khác. Nó có thể thay đổi kích thước của ngàm. Khi chưa biết con ốc là 17, 18 hay 19 mm, mỏ lết lập tức phát huy giá trị.
Và điều đáng suy nghĩ, tại sao trên thị trường, một chiếc mỏ lết thường có giá cao hơn một chiếc cờ lê đơn? Không nhất thiết vì mỏ lết làm một việc tốt hơn cờ lê. Mà bởi vì nó có một thứ rất có giá trị: khả năng thích nghi.
( 3 thuộc tính quan trọng của Thông minh: khả năng Học; khả năng Suy luận; khả năng Thích nghi)
Một chiếc cờ lê chỉ phù hợp với một phạm vi rất cụ thể. Một chiếc mỏ lết có thể xử lý nhiều tình huống khác nhau bằng cùng một công cụ.
Đó chính là một nguyên lý quan trọng của giá trị: Thị trường không chỉ trả tiền cho việc bạn làm một việc tốt đến đâu, mà còn trả tiền cho việc bạn có thể thích nghi với bao nhiêu tình huống khác nhau.
2. Điều đặc biệt đúng với kỳ thi, cuộc sống
Nếu học sinh biết trước chính xác “con ốc” sẽ là gì — dạng bài nào, công thức nào, cách giải nào — thì việc học thuộc và luyện thật nhiều bài tương tự có thể biến em thành một chiếc cờ lê rất tốt.
Nhưng một kỳ thi đánh gia năng lực thực sự thường không cho biết trước “kích thước con ốc”. Đề bài có thể thay đổi cách hỏi. Dữ liệu có thể khác. Bối cảnh có thể mới. Thậm chí bài toán có thể là một dạng mà thí sinh chưa từng gặp.
Khi đó, điều quan trọng HS không còn đặt câu hỏi, bài này được học chưa mà là:
“bản chất của bài này là gì, để HS biết phải dùng công cụ nào?”
Đó chính là lúc mỏ lết phát huy giá trị.Một bài toán quen thuộc chỉ cần chiếc cờ lê. Một bài toán biến đổi cần chiếc mỏ lết.
Nhưng một bài toán khó hơn nữa lại đặt ra câu hỏi: «Trước khi giải, tôi có nhận ra đang đứng trước loại con ốc nào không?”»
Đây mới là tầng năng lực cao hơn: không chỉ biết sử dụng công cụ, mà biết lựa chọn công cụ: cờ lê, mỏ lết, kềm, tua vít...hay kết hợp nhiều công cụ.
Vì vậy, một kỳ thi tốt không nên chỉ kiểm tra trí nhớ. Nó cần kiểm tra khả năng nhận diện vấn đề, lựa chọn phương pháp, điều chỉnh chiến lược và xử lý tình huống chưa từng gặp.
Từ cờ lê và mỏ lết, có thể nhìn thấy một bài học lớn hơn về con người. Cờ lê tượng trưng cho chuyên môn. Bạn biết rất rõ một việc và làm nó rất tốt. Mỏ lết tượng trưng cho khả năng thích nghi. Bạn có thể điều chỉnh mình trước những vấn đề chưa biết trước.
Cả hai đều có giá trị. Nhưng khi “kích thước con ốc” không được biết trước, khả năng thích nghi trở nên đặc biệt quý giá.
Và đó cũng là lý do trong một thế giới mà AI đang làm thay đổi quan hệ cũng cầu công việc rất nhanh, năng lực chỉ làm tốt một nhiệm vụ cố định có thể không còn đủ, chúng ta cần nhiều hơn, nhưng đừng đầu tư thêm làm tốt một nhiệm vụ cố định khác.
Kết luận
Người có giá trị cao hơn là người vừa có chiếc cờ lê chuyên môn sâu, vừa có chiếc mỏ lết thích nghi, và quan trọng nhất là biết:
Khi nào dùng cờ lê, lúc nao dùng mỏ lết. Và khi nào phải tìm một hay vài công cụ hoàn toàn khác.
Theo Life is Good